Vermogen overdragen

2 november 2017

Hervorming erfrecht (bis): voortaan kunt u een overeenkomst sluiten over uw nalatenschap!

Tot nu toe was het - behoudens enkele beperkte uitzonderingen - verboden om bijvoorbeeld met uw kinderen een overeenkomst af te sluiten over wat er met uw nalatenschap moet gebeuren wanneer u overlijdt. In het kader van de hervorming van het erfrecht (door de wet van 31 juli 2017, gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad op 1 september 2017) blijft dit verbod principieel bestaan, maar worden er nieuwe en veel ruimere uitzonderingen op voorzien. Zo zal het voortaan onder bepaalde voorwaarden toch mogelijk zijn om substantiële overeenkomsten over een nog niet opengevallen nalatenschap af te sluiten. Welke spelregels gelden er voor dergelijke overeenkomsten en waarop moet u letten?

    SAMENGEVAT
  • Het verbod om een overeenkomst te sluiten over een nog niet opengevallen nalatenschap blijft principieel bestaan. Wel zullen er voortaan meer uitzonderingen mogelijk zijn dan tot nu toe het geval was.
  • Het zal mogelijk zijn om een globale erfovereenkomst af te sluiten, waarin u met al uw kinderen, kleinkinderen en stiefkinderen overeen kunt komen hoe uw nalatenschap verdeeld moet worden. Hierbij wordt rekening gehouden met in het verleden of bij het opstellen van de erfovereenkomst gedane schenkingen, zodat alle kinderen 'subjectief' gelijk behandeld worden.
  • Ook punctuele erfovereenkomsten zullen mogelijk zijn. Daarin kan verzaakt worden aan een vordering tot inkorting, kan de waarde van een gedane schenking vastgeklikt worden, kan een generatiesprong gerealiseerd worden of kan er ingestemd worden met een schenking (van een reeds geschonken goed) die is gedaan aan een niet-erfgenaam.
  • Erfovereenkomsten moeten in een notariële akte gegoten worden en er moet minstens een maand 'bedenktijd' ingelast worden. De overeenkomst bindt degenen die ze ondertekend hebben. Erfovereenkomsten zullen ook ingeschreven worden in het Centraal Register van Testamenten.
Overeenkomsten over nog niet opengevallen nalatenschappen zijn verboden!

Tot nu toe was het quasi onmogelijk om vóór uw overlijden met bijvoorbeeld uw kinderen een overeenkomst op te stellen waarbij ze allemaal akkoord gingen met een bepaalde verdeling van uw nalatenschap. U kon dus niet afspreken dat kind A die en die goederen zou krijgen, kind B een aantal andere goederen, en kind C tenslotte de rest van uw nalatenschap. U kon hooguit via een testament tot op zekere hoogte één en ander regelen, maar daarin konden de kinderen niet betrokken worden.

Dat verbod om een overeenkomst af te sluiten over een nog niet opengevallen nalatenschap blijft ook na de hervorming van het erfrecht het uitgangspunt. Alleen worden er voortaan een aantal uitzonderingen toegestaan die een successieplanning gemakkelijker moeten maken. Zo zal het vanaf 1 september 2018 - de datum van de inwerkingtreding van de nieuwe erfrechtregels - mogelijk zijn om 'punctuele erfovereenkomsten' en 'globale erfovereenkomsten' af te sluiten.

Globale of familiale erfovereenkomsten

Bij globale of familiale erfovereenkomsten maken ouders tijdens hun leven samen met hun kinderen, kleinkinderen en stiefkinderen afspraken over de verdeling van hun nalatenschap. Zo'n erfovereenkomst kan als een soort van 'familiepact' bestempeld worden. Dergelijke erfovereenkomsten, die door ouders en kinderen ondertekend worden, regelen de toewijzing en de verdeling van de nalatenschap. Daarbij wordt naar 'subjectieve gelijkheid' gestreefd, zodat alle kinderen (inclusief stiefkinderen) eenzelfde behandeling krijgen. Doordat ook de kinderen de erfovereenkomst ondertekenen kunnen ze deze later, bij het overlijden van hun ouders, ook niet meer aanvechten - zelfs indien de erfovereenkomst hun wettelijke reserve zou aantasten. Bovendien zijn ook de erfgenamen van de kinderen die de erfovereenkomst ondertekenen erdoor gebonden!

Er zal rekening gehouden worden met:

  • schenkingen en andere voordelen die kinderen, kleinkinderen of stiefkinderen tijdens het leven van de ouders al gekregen hebben.
  • eventuele schenkingen die nog gedaan zullen worden in de erfovereenkomst zelf.
  • de situatie van elk van de erfgenamen.

De ouders kunnen zo samen met hun kinderen beoordelen of iedereen gelijkwaardig behandeld werd. Is dat het geval, dan zal de erfovereenkomst ervoor zorgen dat er in het kader van de nalatenschap van de ouders niet meer op de gedane schenkingen teruggekomen kan worden (er is dus geen inbreng of inkorting meer mogelijk!).

Concreet kan daarbij bijvoorbeeld rekening gehouden worden met het feit dat één van de kinderen zeer dure studies in het buitenland gedaan heeft die de ouders betaald hebben, of dat één van de kinderen na zijn studies zeer lang thuis bij de ouders is blijven wonen, of dat de ouders (een deel van) de verbouwing van de woning van één van hun kinderen betaald hebben, of dat één van de kinderen al een schenking van een bepaalde geldsom gekregen heeft, enz. Die schenking zal dan bij het overlijden van de ouders toegerekend worden op het erfdeel van het kind, terwijl dat voor de dure studies niet het geval zal zijn. In een erfovereenkomst kunnen de ouders en de kinderen dan afspreken dat de schenking en de dure studies gelijkwaardige voordelen zijn. Daarmee zal bij het overlijden van de ouders geen rekening meer worden gehouden. Zo kunnen conflicten bij de verdeling van de nalatenschap op voorhand vermeden worden.

Erfovereenkomsten die niet 'evenwichtig' zijn zullen nietig zijn.

Erfovereenkomsten die niet 'evenwichtig' zijn zullen nietig zijn. Zo wordt vermeden dat kinderen onder druk gezet worden om een voor hen nadelige regeling te aanvaarden. 'Evenwichtig' betekent niet dat iedereen precies evenveel moet krijgen. Een 'subjectief evenwicht' volstaat. Dat betekent dat iedereen tevreden is met de overeenkomst en niemand zich benadeeld voelt. De erfovereenkomst moet dan ook vermelden met welke schenkingen en voordelen rekening gehouden werd, en hoe de partijen dit evenwicht hebben aanvaard.

Let op!

Dergelijke overeenkomsten kunnen enkel tussen ouders en erfgenamen in rechte neerdalende lijn (kinderen/stiefkinderen en kleinkinderen dus) afgesloten worden (en dus niet tussen broers en zussen onderling, zonder tussenkomst van de ouders). De absolute voorwaarde is wel dat ALLE erfgenamen bij de overeenkomst betrokken worden en zich er akkoord mee verklaren. Duiken er na het opstellen van de overeenkomst nog nieuwe erfgenamen op, dan heeft dat geen invloed op de geldigheid ervan. De erfovereenkomst heeft evenwel geen uitwerking ten aanzien van de nieuwe erfgenamen. Zij kunnen met andere woorden wel de inbreng of inkorting van de in de overeenkomst opgenomen schenkingen vorderen, voor een gelijk deel ten aanzien van elke erfgenaam die bij de overeenkomst betrokken is. Dat betekent dat zij geacht worden elk evenveel gekregen te hebben en dus elk een gelijk deel zullen moeten inbrengen/inkorten ten aanzien van de nieuwe erfgenaam.


Het is wel goed om te weten dat de ondertekening van een familiepact niet impliceert dat de kinderen later zonder meer de erfenis moeten aanvaarden. Enkel op de in de erfovereenkomst vermelde schenkingen kan niet meer teruggekomen worden, maar de rest van de nalatenschap kan bij het overlijden van de ouders eventueel wel nog betwist worden (en die mogelijkheid kan NIET op voorhand uitgesloten worden via een erfovereenkomst).

'Punctuele' erfovereenkomsten

Punctuele erfovereenkomsten worden afgesloten met betrekking tot een bepaald aspect of een bepaald goed van de nalatenschap. Een punctuele erfovereenkomst vereist geen akkoord van alle erfgenamen. Het zal dus mogelijk worden een overeenkomst te sluiten naar aanleiding van een specifieke rechtshandeling die enkel bepaalde familieleden aangaat, maar niet allemaal.

De vier belangrijkste punctuele erfovereenkomsten die mogelijk zullen zijn, zijn de volgende.

Formaliteiten?
Erfovereenkomsten die niet aan alle voorwaarden (ook de formele!) voldoen zijn nietig.

Erfovereenkomsten moeten in de vorm van een notariële akte opgemaakt worden. Het ontwerp van de akte wordt aan elke partij afzonderlijk meegedeeld, minstens één maand voor de ondertekening ervan. Vervolgens moet een verplichte gezamenlijke vergadering georganiseerd worden waarop alle betrokken partijen en de notaris aanwezig zijn. Die vergadering moet minimum 15 dagen na het bezorgen van het ontwerp en vóór de ondertekening van de erfovereenkomst plaatsvinden. Daarbij heeft elke betrokkene recht op bijstand van een aparte raadsman. Hij heeft ook recht op een individueel onderhoud met de instrumenterende notaris. Tenslotte moet de erfovereenkomst ingeschreven worden in het Centraal Register van Testamenten.

Meer info?

Indien u reeds (geheel of gedeeltelijk) een vermogensplanning uitgewerkt hebt, raden wij u ten stelligste aan uw planning binnen het jaar opnieuw te bekijken met uw adviseur.